Η ΠΛΑΤΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΘΑΛΑΛΑΙΟΣ

ΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ ΤΟΥ ΒΑΒΟΥΛΗ

ΣΤΟ ΠΑΤΕΛΟ ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΔΙΠΛΑ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΤΟΥ ΒΑΒΟΥΛΗ.

ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΩ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ Ο ΒΑΒΟΥΛΗΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ.

ΣΥΝΧΡΟΝΗ ΝΑΞΙΑΚΗ ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΙΚΗ

Ο ΔΗΜΗΤΡΑΛΑΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ

ΤΗΝ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΜΑΣ ΤΗΝ ΕΣΤΕΙΛΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΡΩΝΟ Ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΑΝΩΛΑΣ

POTTERY OF NAXOS

Ο ΔΗΜΗΤΡΑΛΑΣ ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ ΕΔΏ ...
Σε ένα μικρό χωριό της Νάξου, εκεί, στο Δαμαλά, ζούσε ο Δημητραλάς.

Κάθε πρωί ανηφόριζε τα στενά σοκάκια του χωριού και έφτανε στο εργαστήρι του. Σκυμμενoς επάνω στον τροχό κάθονταν ώρες ατέλειωτες και από τα γεμάτα πηλούς χέρια του ξεπηδούσαν κανάτια, κιούπια, βάζα και ποτήρια, καντηλέρια. Άλλα απλά, άλλα πολύπλοκα, μοναδικό ό,τι κι αν έφτιαχνε.

Ακούραστος έδινε ζωή στο χώμα, δημιουργούσε ομορφιά και ποίηση, δημιουργούσε τέχνη.
Σήμερα δεν υπάρχουν παρά μνήμες. Θύμησες από έναν άνθρωπο αφοσιωμένο στην οικογένειά του και στην τέχνη του, που έζησε και δούλεψε στο χωριό που τον γέwησε, μα που το έργο του έφτασε στις άκρες του κόσμου.

Έφτασε και στα δικά μας τα σπίτια, όπου κοσμεί τις γωνιές τους κουβαλώντας κάτι από το νησί και κατι από την ψυχή του.
Ο Δημητραλάς, παρόλο που έμεινε απλός μέχρι το τέλος της ζωής του, κατάφερε να γράψει τη δική του σελίδα στην ιστορία του τόπου. Η συνεισφορά του μεγάλη. Η καρδιά του μεγαλύτερη. Υπήρξε ένα πολύτιμο κομμάτι της ελληνικής λαικης παράδοσης, η οποία έχει βρει άξιο συνεχιστή στο πρόσωπο του γιου του Μανωλη.

Θα δίνει το παρόν μέσα από τα πήλινα δημιουργήματα που γεννησαν τα χέρια του και θα τον θυμόμαστε πάντα με αγάπη και θαυμασμό.
Ευαγγελία Δέτση.-

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙΟΥ

Η λέξη αποκριά γενικά δηλώνει την τελευταία ημέρα που επιτρέπεται η κρεοφαγία,πριν αρχίσει περίοδος νηστείας.

Ειδικότερα η λέξη,κυρίως στον πληθυντικό, Απόκριες,σχετίζεται με την κρεοφαγία που προηγείται της νηστείας της Μεγάλης Σαρακοστης για το Πάσχα.

Συνώνυμο των Αποκριών είναι το λατινικης προέλευσης Καρναβάλι.(carnem levare ή carnis levamen που σημαίνει εξαφανίζω το κρέας.

Συνεπώς η περίοδος αυτή ταυτίζεται με ολόκληρο το χρονικό διάστημα των τριών πρώτων εβδομάδων του Τριωδίου που αρχίζει την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου.

Σ' αυτή λοιπόν την περίοδο συγκεντρώθηκαν,μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού και την εδραίωσή του τον 4ο αιώνα,όλα τα ειδωλολατρικά και παγανιστικά εκείνα έθιμα που τελούνταν κατά παράδοση στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αλλά και άλλα έθιμα,όπως η μεταμφίεση,με πανάρχαιες καταβολές στις Διονυσιακές γιορτές.

Συγκεντρώθηκαν λοιπόν εδώ αυτά τα έθιμα,με όριο την Καθαρά Δευτέρα,γιατί τότε αρχίζει η περίοδος της νηστείας και της προσευχής και ο χαρακτήρας των εθίμων αυτών ασφαλώς δεν έχει σχέση με τη νηστεία και την προσευχή - το αντίθετο μάλιστα.

Το καρναβάλι,αντίθετα με τη Σαρακοστή,είναι περίοδος χαράς,ηθικής ελευθερίας και χαλάρωσης κατά την οποία οι κανόνες του κόσμιου βίου αναστέλλονται προσωρινά.Ο κόσμος <<γυρίζει ανάποδα>> και βασιλέυει η λησμονιά της καθημερινότητας.

ΔΑΜΑΡΙΩΝΑΣ Η ΝΕΑ ΓΕΙΤΟΝΙΑ

Ο ΔΡΟΜΟΣ ΒΟΥΒΟΥΡΙΑ- ΔΑΜΑΡΙΩΝΑ- ΦΙΛΟΤΙ

Ό δρόμος Boυρβoυριας-Δαμαριωνα.

"Τό . Υπουργείο Συγκοινωνιων άπέστειλε τη μελέτη της όδου Βουρβουριας -
Δαμαριωνος πρός τόν Νομάρχην, οστις μετέβη δια επιτόπιον μελέτην ωστε
ν'άρχιση η κατασκευή της διά προσωπικης έργασιας των Φιλωτιτων. Και ενω
οι Φιλωτιτες προσφέρονται νά κάμουν δρόμον είς Δαμαριωνα, οι Δαμαριωνιτες
άντιδρουν διά νά μη τούς κόψη όλίγα μέτρα χωράφια".'Εφημ. "Φωνη Νάξου-Πόρου", 25 Ίουλ. 1926.
Ή αύτοκινητος συγκοινωνια Φιλοτιου έπετευχθη "·Οντως θαυμα μέγα επετέλεσαν την παρελθουσαν Δευτέραν οι Φιλοτίται.Τό ύπολοιπόμενον τμημα της άμαξιτης όδου Φιλοτίου περί τόν Δαμαριωνα,
μήκους 1000 περίπου μέτρων, τό όποίον έδει νά έκτελεσθη διά νά
συγκοινωνήση τό Φιλώτι μετά των άλλων χωριων της νήσου δι' άμαξιτης όδου
και τό όποίον δέν είχε γίνει, καθ'οσον δέν είχε χαραχθη ύπό μηχανικων
εξετελέσθη έντός τριώρου ύπό των Φιλοnτων εύθύς ώς έχαράχθη ύπό του
μηχανικου κ. Γιαννιτση. Και όντως εύθύς ώς έληξεν η χάραξις του τμήματος
τούτου, πάραυτα 400 εργαται Φιλοτιται μέ έπικεφαλης τους τά πρωτα φέροντας
Φιλοτίου συνοδευόμενοι και ύπό 60 γυναικων διά βοηθητικάς εργασίας,
μετέβησαν εις τό ώς ειρηται τμημα ώπλισμένοι μετά σκαπανων καί πτύων και
κατατμηθέντες μεθόδικώτατα εΙς συνεργείον έφ'ολης της εκτάσεως του
τμήματος τούτου κατόρθωσαν εντός τριώρου νά κατασκευάσουν τό τμημα

ΑΗ ΠΡΟΚΟΠΗΣ

ΑΗ ΠΡΟΚΟΠΗΣ ΣΤΗ ΒΟΥΡΒΟΥΡΙΑ

Ο "Αη Προκόπηςl ύψώνεται στήν είσοδο του χωριου της Βουρβουριας πριν τον Δαμαριωνα, διπλα στόν κεντρικο οδικο αξονα του νησιου.

Ειναι παλαιος ναος με ιστορια και εχει ώραια νησιώτικη άρχιτεκτονική με παλαιες χρονολογημένες έπιγραφές στήν πρόσοψή του στο ύπέρθυρο, καί φεγγιτη άποκαλύπτωντας τούς κτήτορές και δημιουργους του.

Οί έπιγραφές αύτές έχουν ώς έξης:
(Ύπερθύρου) 18 + 09 ΔΙΕΞΟΔΩΝ ΠΑΠΑ ΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΤΖΟΥΛΗ ΚΑΙ ΠΑΠΑ ΙΩΑΝΟΥ ΚΟΡΕ'
(Φεγγιτου, άνω) 1810 + Ι(ΟΥ)ΝΙΟΥ 8 ΕΡΟΝ ΗΓΕΙΡΑΝ (ΕΚ) ΒΑΘΡΟΥ ΝΑΟΝ ΠΡΟΚΟ(ΠΙΟΥ) ΣΚΕΠΗ ΚΑΙ ΒΟΗΘΙΑ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΤΕ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΤΖΟΥΛΗΣ ΚΑΙ ΚΟΡΕΣ ΙΩΑΝΝΗΣ
(Φεγγιτη) Η ΘIPIS ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΔΙΕΞΟΔΩΝ ΜΗΝΑ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΓΑΡΓΙΩΤΟΥ 1810

Έπισης στό μαρμάρινο δάπεδο μέ τό δικέφαλο βυζαντινό άετό διαβάζομε:
Α. Ι . Ρ
Έργον 1896 ΣΙΔΡΟΜΗ ΔΗ.Α. ΣΗΜΑΡΙΠΑS, ΣΤΑΜ. Μ. ΓΡΙΛΙs Ε.Ν. ΠΡΟΜΠONAC 1810 Ι(ΟΥ)ΝΙΟΥ 8 ΙΕΡΟΝ ΗΓΕΙΡΑΝ ΙΔΙΟΙΣ ΤΩΝ ΕΞΟΔΟΙΣ
Άπό εγγραφο του 1835 βεβαιώνεται οτι ο ναός άνηκε πράγματι στόν "έδεσιμώτατο χωρεπισκοπο Δρυμαλίας . Ιωαννη ίερέα Κορρέ" και στήν "k.Μαρια θυγατέρα Νικολάου πρώην οίκονόμου Βλησιδη...έξ ίδιοκτησίας της άποθανούσης μητρός της Άγγελινας", οι όποιοι ίδιοκτητες καί έκλέγουν έπιτρόπους του ναου, "διό τήν έπαύξησιν καί άνακαινησιν του καλλωπισμου και εύπρεπειας και διό τήν τελειοποιησιν των οσων χρήζεται εσωθεν και Ιξωθεν".

Και ο μέν έδεσιμώτατος χωρεπίσκοπος έκλέγει τόν κύριον Μιχαήλ Κατζούλην και Ίωόννην Γρύλλην, ή δέ διαληφθετσα Μαρια τόν έδεσιμώτατον Μανουήλ ίερέα Άναπλιώτην πνευματικόν πατέρα και Σταματιον Ιωαννου Βαμβακοπουλον.

Το εσωτερικο του ναου στολιζεται απο ωραιο μαρμαρινο τεμπλο και δεσποτικο.
1. Ν.Κεφαλληνιάδη, οι έκκλησιες της Νάξου καί οι θρύλoι ,ου,'Ανάτυπον έκ της έφημ."Ναξιακόν Μέλλον", Άθηναι 1971, τομ. Α; σ. 27.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΝΑΞΟ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΤΑΜ. ΔΕΤΣΗΣ



Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ Στρατ. Τµήµατος Νάξου (1900-1996)



Δαµαριωνίτηs είναι ο οργανωτns και ο αναγνωρισµένοs από το Αρχηγειοίο Μέ­σης Ανατολης αρχηγόs του αντάρτικου στην Νάξο κατά την κατοχη.
Προκειται για τον Ταγµατάρχη τότε και µετέπειτα στρατηγό Γεώργιο Σταµ. Δέτση, που οργάνωσε την Εθνικιη αντί­σταση στη Νάξο Εναντίον των ξένων κα­τακτπτών.
Ο Γεώργιοs Δέτσηs γεννηθηκε στο Δαµαριώνα Νάξου το 1900, πέθανε στnν Αθιηνα στις 26-9-1996 και Ενταφιάσθηκε στο χωριό του το Δαµαριώνα, που αγα­πούσε πολύ.
Μικρόs κατετάγη στο Στρατό ωs υπα­ξιωµατικόs. ·ελαβε µέροs στη Μικρασια­τικιη Εκστρατεία, όπου στη µάχη για την κατάλειψη τnς Κιουταχείαs (1921) από τον 'στρατό µαs τραυµατίσθηκε και µεταφέρθηκε στον Πειραιά για θεραπεία.
Αργότερα τον βρίσκωµε αξιωµατικό να αγωνίζεται εναντίον των lταλών στα Αλβανικά βουνά και από την αλληλογραφία του τns εποχης εκείνηs διαφαίνεται καθαρά η µεγαλη αγάπη του στην οικογένεια, η πίστη του στην Παναγιά και η αφοσίωση του στην πατρίδα.
«Είναι υπoxρεωσις, γράφει, κάθε Eλληνos µικρού και µεγάλου και κάθε Ελληνίδοs να προσφέρει ταs υπηρεσίαs του εις την γλυκειά µαs πατρίδα ... ».
Στην κατοχη ο ταγµατάρχηs Γεώργιοs Δέτσηs µε τρόπο µυστικό και µεθοδικό συγκρότησε και οργάνωσε το Στρατιωτικό Τµηµα Νάξου, στις 21 Νοεµβρίου 1941, το οποίο διαλύθηκε, µετά την απεπωθέρωση τns Νάξου, στις 25-10-1944.
Σκοπόs του Στρατιωτικού τµnµατοs Νάξου, ως αναγράφεται στnν εισηγιτικη εκθεση του αρχηγού του Γ. Δέτση πρos το Υπουργείο εθνικns Άµυναs, ηταν η συγκρότnση ανταρτικών οµάδων, η συγκέντρωση πληροφοριών στρατιωτικns φύσεωs και η διαβίβαση τous στο Στρατnγείo μεσns Avaτoλns, η διενέργεια πράξεων διαφθοράs, n προστασία και φυγάδευσn συµµάχων και Ελληνων
και n διατηρηση και τόνωση του εθνικού φρονηµατοs των κατοίκων τns Νάξου.
Άµεσοι και στενοί συνεργάτεs του ταγµατάρχη Δέτση οι µόνιµοι αξ/κοί του Ελληνικού Στρατού: Κατσούλns Εµµ., Πατσαρίσns Αντ., Καραµπάτσns Δηµ., Κυπαρισης Νικ.,οι έφεδροι αξιωµατικοί και πολλοί κάτοικοι των χωριών που έδρα­σαν µε κίνδυνο τns ζωnς τους.
Το 1942 με υποβρύχιο από την Μέση Ανατολή αποβιβάστηκαν στην Αγιασό Νάξου πέντε Ιερολοχίτες Έλληνες, (Σερβετιάδης, Φουριώτης Αντώνης, Μπενίκος), οι δύο με ειδικότητα ασυρματιστού και οι υπόλοιποι τρεις για κατασκοπεία.
Οι κύριοι συνεργάτες τους (σύνδεσμοι) ήταν ο Γεώργιος Δέτσης (Χατζής) και ο Γιάννης Δέτσης (Κουρμούλης).
Ο Γιώργης Δέτσης (Χατζής) Δαμαριωνίτης, ο συνταγματάρχης τότε και μετέπειτα στρατηγός ηταν ο αρχηγος, στο αντάρτικο της Νάξου εναντίον των ξένων κατακτητών.
Οι ανωτέρω Δαμαριωνίτες παρέλαβαν τους Ιερολοχίτες και τους πήγαν πρώτα στη Λαγκάδα στο σπήλαιο, όπου έμειναν για 1Ο ημέρες και κατόπιν πήγαν στο κάστρο στην Θεοσκέπαστη. Λόγω της επικινδυνότητας να τους ανακαλύψουν, κατέληξαν στο μιτάτο στη θέση Κατσούλη του Νικολάου Δέτση (Καφαντάρη). Εκεί έμειναν από Αύγουστο 1943 - Οκτώβρη 1943, όπου και έγινε η αποχώρηση των Γερμανών από τη Νάξο.
Καθημερινά και όταν οι συνθήκες το επέτρεπαν ένας από τους Ιερολοχίτες έπαιρνε τον μικρό Γιάννη (Καφαντάρη) 15 ετών, γιο του Νικόλα, και κατέβαιναν στα Λιβάδια και τη Χώρα με την δικαιολογία να πουλήσουν λάστιχα από αυτοκίνητα για τα παπούτσια ή για εξεύρεση τροφής και κύριο σκοπό την κατασκοπεία του εχθρού. Ο μεγαλύτερος γιος του Νικόλα (Καφαντάρη), Γιώργης Δέτσης, καθόταν ως παρατηρητής στη θέση Κατσούλη για να ειδοποιήσει σε περίπτωση κινδύνου.
Συγκροτηθηκαν ένοπλο τμηµα ανταρτών, οµάδεs πληροφοριών, προπαγάν­δαs, φυγαδεύσεωs και το Σ.Τ.Ν. ανάπτυξε δράση.
Το Συµµαχικό Στρατηγείο μεσης ανατολης, αφού έλαβε γνώση τns κατασκο­πευτικης δραστnριότnταs του Σ.Τ.Ν., το ενέταξε στnν δύναµη του και αναγνώρι­σε τον Ταγµατάρχη Γ. Δέτση ως αρχηγό τns γενικης αντίστασns στην Νάξο και εγκατάστησε πληροφοριακό δίκτυο στn Νάξο.
Οι πάσns φύσεωs πλnροφορίεs περί των κατακτητών από τα διάφορα χωριά δlεβιβάζοντο δια πεζών αγγελιαφόρων στη Διοίκηση του Σ.Τ.Ν., στο χωριό Δα­µαριώνα και απ' εκεί δια ασυρµάτου στο Αρχηγείο Mεσης Avατολης.
Ο Ταγµατάρχns Γ. Δέτσns είχε το αρχηγείο του στο περιβόλι του πατέρα του, στο Δαµαλά, κοντά στο αµπέλι του Αντώνη Βασαλάκη (Λιερού) και συνερ­γαζόταν µε το κλιµάκιο των Άγγλων κοµάντος του νησιού και τις άλλεs οργανώ­σεις ΕΑΜ-ΕΛΑΣ µε κέντρο την Απείρανθο υπό το Συντ/χη Φλ. Μπάκαλο. Το Σ.Τ.Ν. ενέπνευσε πνεύµα αντίστασns στoυs κατοίκουs τns Νάξου, n προσφορά του ηταν εθνικη και το όνοµα του Γ. Δέτση σηµείο αναφοράs, ως οµολογείται.
Στη σύσκεψη, στο σπίτι του Ι. Λιανόπουλου, έφεδρου αξιωµατικού και σηµα­ντικού αγωνιστη τns αντίστασns στn Νάξο, στο Φιλώτι, έλαβαν µέροs µόνο αξιωµατικοί ως Καιρης, Δέτσns, Πατσαριδης, Κατσούλns κ.ά.
Αντικείµενο τns σύσκεψns ηταν n περαιτέρω στάση έναντι των Γερµανών.
Στη σύσκεψη προσηλθε και ο Γ. Ζευγώλns, µέλοs τns Διοικούσαs επιτροπης του ΕΑΜ Νάξου, και µετέφερε το µηνυµα-απόφαση ότι το ΕΑΜ είχε αποφασίσει να χτυπησεl τoυs Γερµανούs.
Μετά την ανακοίνωση τns απόφασns ο Γ. Ζευγώλns αποχώρησε και οι αξιω­µατικοί σκεφθέντεs ψύχραιµα και εκτιµησαντεs την κατάσταση αποφάσισαν να µν χτυπησουν τους Γερµανούs κατά τη µετάβαση τoυς στη Χώρα, αλλά να ανα­µείνουν την κατάλλη στιγµη και έξωθεν βοηθεια».
Το ΕΑΜ δέxτnκε την απόφαση των αξιωµατικών και έτσι αποφεύχθηκε αιµατοκύλισµα κάποιου χωριού, ισως αποτραπηκαν «Νέα Καλάβρυτα» στn Νά­ξο.
Στη µάχη στο Κάσρο τns Χώραs για απελευθέρωση τns Νάξου, 13-15 Οκτώ­βρη 1944, ενωµένεs οι δυνάµεις Σ,Τ.Ν.-ΕΑΜ, υπό τις διαταγέs του Γ. Δέτση, έλα­βαν ενεργό µέροs και µε τoυς Iερολοχιτες και Ayγλους Κοµάντοs απελευθέρω­σαν από την Γερµανικn Kατοχn, έπειτα από τριnµερn µάχn, στην Νάξο.
Στnv έκθεση Διοικnσεωs του Ιερού Λόχου για τous διακριθέντεs στην ανωτέ-
ρω µάχη αναφέρεται µεταξύ των άλλων.
« ... Τον Ταγµατάρχην ΔΕΤΣΗΝ Γ. ΔΙΟΙΚΗΤΗΝ του Τµnµατοs Ανταρτών ΝΑΞΟΥ µνηµονεύω διότι εν πληρει δουλεία της Πατρίδοs κατόρθωσε να συγκροτηση και να εµφανίση τnν κατάλληλη στιγµην ένοπλον Τµηµα, όπερ συνεργάσθη άρι­στα και συνέβαλε κατά πολύ εις την συντριβην του εχθρού ανωτέρου εις µέσα και ισχυρώs εγκατεστηµένου και προτείνω όπωs του απονεµηθη ο Πολεµικόs Σταυρόs Γ' Τάξεωs».
Ο Διοικnτns του αρχηγείου της 133 µονάδαs του Συµµαχικού Στρατηγείου Μέσns Avατολης, Avτ/ρxns Ι. Α. Ντόλµπευ, σε έγγραφό του, µε ηµεροµηνία 1­12-43, γράφει για τον Ταγµατάρχη Γ. Δέτση. «Σε όλη την διάρκεια αυτού του πο­λέµου ο Ταγµατάρχns ΔΕΤΣΗΣ Γεωργ. υπηρξε ενθουσιώδns υποστηρικτης των Συµµάχων στην Nnσo Νάξο.


Από το 1942 βοnθnσε κάθε συµµαχικό προσωπικό, που απεβιβάζετο στην Νάξο και εξ αιτίαs του οποίου φυλακίστηκε πολλέs φορέs από τous lταλούs. Όταν συµµαχικn στρατιωτικη αποστολη αποβιβάστηκε στην Νάξο εγκατέστnσε στενό σύνδεσµο µε αυτη


Ηταν τότε αρχnγόs τns οµάδαs αντί­στασns του ανταρτικού στρατού τns Νησου- και οδnγnσε τους άνδρεs του προς υποστnριξn των επιθέσεων της αποστολης κατά του εχθρού.


Οδηγησε το στρα­τό του στην τελικη επίθεση κατά τns Γερµανικns φρουράs τον Οκτώβριο του '44, πράξη που είχε ως αποτέλεσµα την µετά τριnµερο απελευθέρωση της Νάξου.
Γενικόs χαρακτnρισµόs: Εξαίρετοs τύποs Αξ/κού πρόσφερε µεγάλη υπηρεσία στις 133 µονάδεs και πολλέs φορέs έδειξε την αξία του στις µάχεs κατά των Γερ­µανών.
Οι υπnρεσίεs του προτείνεται να θεωρηθούν ως υπnρεσίεs στην πρώτη γραµ­µn, n υπηρεσία επί εχθρικού εδάφουs».
Στις 22-8-48 ο Βρετανόs Πρεσβευτns Νόρτον, σε επίσημη τελετη στην Βρετανι­κn Πρεσβεία στην Αθηνα, παρασηµοφόρησε µε Βρετανικό παράσηµο τον Ταγ­µατάρχη ΔΕΤΣΗ Γεώργιο. Ο γνωστόs συγγραφέαs και ποιητης Ν. Κεφαλληνιά­δns αφιέρωσε στον Γεώργιο Δέτση το πιο κάτω ποίηµα:
Στον αείµνnσrο συνταγµατάρχn Γεώργιο Δέrσn
Σ' είδα προχτέs στον ύπνο µου και παλι στο νnσί µαs, πως έκανεs Αντίστασn µε τους αγωνιστες,
λαχτάρnσε n καρδούλα µου, όπωs τα Χρόνια εκείνα
του ένδοξου αντάρτικου, σα νά 'τανε προχτέs.
Eίxεs το Αρχnγείο σου πάνω στο Δαµαριώνα και σού 'φερνα µnνύµaτα των αξιωµατικών
του αείµνnστου Κατσούλn, του Αντώνn Πατσαρίσn,
που οργανώναν τα χωριά µαs εναντίον των Γερµανών.

THE FIRST HOUSE OF VILLAGE DAMARIONAS NAXOS

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΠΡΩΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΕΣ ΤΟΥ.

Από ότι θυμούμαι από τα παιδικά μου χρόνια και από αφηγήσεις των τότε
γερόντων λέγανε ότι το πρώτο σπιτι που κτισθηκε στο Δαμαριώνα ήταν στο
κάτω μέρος του χωριού και στη θέση Αμονάκι και το λέγανε ,κατώα (ο κατώας),
Ύπηρχαν τα θεμέλιά του μέχρι το 1965 οπότε το γκρέμισαν οι νέοι ιδιοκτήτες
του και το μετέτρεψαν σε σταύλο,(είναι στο δρόμο προς Νεκροταφείο) στη
συνέχεια μετά από εκεί άρχισαν να κτιζονται και άλλα σπιτια τα οποία λόγω
του ότι δεν υπήρχαν τα υλικά της οικοδόμησης πρόσφορα αναγκαζότανε να
κολάνε την μια οικοδομή απάνω στην άλλη, για οικονομΙα με αποτέλεσμα,
λΙγο πιο πάνω από τον Κατώα, να υπάρχει το σπΙτι το δικό μου το οποίο έχει
μεσοτοιχια με δέκα άλλα σπιτια γύρω - γύρω.
Όπως έλεγαν οι παλιοι, ήταν το πρώτο σπιτι που κτιστηκε και μετά
ακολούθησαν να κτιζονται σιγά σιγά το ένα πάνω στο άλλο.
Όταν άρχισε να δημιουργείται η πρώτη αυτή κοινότητα υπήρξε άμεση ανάγκη
ενός νεκροταφεΙου, άλλα επειδή δεν υπήρχε εκκλησΙα κοντά στους νεκρούς,
τους μετέφεραν στη θέση "λαού το βουνί" όπου ήταν η εκκλησΙα του Άη Γιάννη
και κει τους έθαβαν. Κατόπι παρουσιάσθηκε η ανάγκη εκκλησΙας για την
ΕνορΙα, τότε έκτισαν την διδυμη εκκλησΙα του Αγιου Θαλαλαιου και του Άη
Γιάννη, δίπλα δε από αυτές τις εκκλησιες θυμάμαι ότι έμενε κάποιος γέρος
τότε που τον έλεγαν ο γέρο Ψαλτόπουλος, όπου σήμερα ή κατοικία του Ν.
Συριανού.
Επισης λέγεται ότι η πρώτη πλατεια του τότε χωριού ήταν η σημερινή πλάτσα
που είναι εμπρός στο στεαστό της Κατιγκως, κοντά στην εκκλησια η οποΙα
ήταν μεγαλύτερη από ότι σήμερα, αλλά εμΙκρυνε από τις διάφορες
καταπατήσεις που της έκαναν.
Από ότι θυμάμαι από τους γεροντότερους τότε λένε ότι το πρώτο πηγάδι του
χωριού είναι τό πηγαδάκι της Ποτηρούς και η ονομασΙα της πλατεΙας οφεΙλεται
από το όνομα της ιδιοκτήτριας του που λεγότανε - Ποτηρού. Από τα πολλά λιοτρΙβια που υπάρχουν στο χωριό το πρώτο λιοτριβι είναι
αυτό που υπάρχει στη θέση Κουζούνου και ήταν ιδιοκτησια κάποιου που τον
έλεγαν Κουζούνο απ' όπου και η ονομασια της περιοχής. Όσον αφορά τον τρόπο που έβγαζαν το λάδι είναι ο γνωστός μας ως προς το ζύμωμα της ελιάς διαφέρει όμως ως προς το σφΙξιμο της μάζας, δηλαδή επειδή δεν υπήρχαν οι
γνωστές μας τώρα Τσουράπες έφτιαχναν από βούρλα (περιπου κάτι σαν τα
σημερινά Τυροβόλια (που χρησιμοποιούνται για τα τυριά), τα οποία
ονομάζανε σφυριδες από όπου και οι κατασκευαστές τους Σφυριδάδες μα και
σήμερα εξακολουθεί να υπάρχει, η ονομασια αυτή σε μεγάλη οικογένεια του
χωριού μας.
Θυμάται ακόμη που λέγανε για το χτισιμο της εκκλησιας.
Τη μεταμόρφωση του Σωτήρος λέγεται ότι είχανε επιλέξει αρχικά οι χωριανοΙ
να κτιστεί στη θέση Ποτηρού αλλά άλλάξαν γνώμη επειδή στη σημερινή θέση
που βρΙσκεται υπήρχε τότε μια μεγάλη βάτος.
Και κάθε βράδυ ένας χωριάτης οραματιζόταν και έβλεπεν να ανάβει μέσα έvα φως, οπότε από αυτόν τον οραματισμό άλλαξαν σχέδια και έκτισαν την εκκλησια στη σημερινή της θέση.

Αφηγ. Εμμ. Μανερόπουλος,ετών 82 το 1979 Δαμαριώνας

CHURCHES OF DAMARIONAS

ΟΙ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΟΥ ΔΑΜΑΡΙΩΝΑ

Τα Εκκλησιαστικά μνημεια και οι 'Εκκλησιες της περιφερειας του ΔΑΜΑΡΙΩΝΑ ΝΑΞΟΥ,εχουν ως εξης.

1. Ένοριακός ναός ή Μεταμόρφωση τοΟ Σωτηρος (Χριστός)

Παρεκκλήσια
2.Αι Γιωργης
3. Άγ. Θαλέλαιος
4. Άγ. ΑίκατερΙνη (νεκροταφιακος)
5. Άγ. Λιανός (Ίουλίανός)

Ξωκκλήσια

6. Άγ. Προκόπιος (Βουρβουρια)
7. Άγ. Γεώργιος (Στό σιδερένιο γιοφύρι)
8. Άγ. Παρασκευή (Κοντά οτου Βρεττου τό σπίτι)
9. Άγ. Κωνσταντίνος (Στ'άμπέλια της Βουρβουριδς)
10. Άγ. ΠαρασκευΓI (Στίς Φουρλάδες)
11. Τιμ. Πρόδρομος (στοΟ Λαου τό βουνί)
12. Άγ. Είρήνη (Δαμαλας)
13. Άγ. Θέκλα (Δαμαλας)
14. "AIj Γιάννης (Στσ''Ανεμόμυλοι)
15. "Αη Πέτρος (Στό Μερσινό, στούς πρόποδες του "Αη Λια)
16. 'Ά η Γ ι ώρ γ η ς" "
17. 'Άγ. Έλευθέριος (Στσ' 'Αχλάδες,στση Μπασταρδους, στούς πρόποδες του 'Άη Μπαμπα) 18. Παναγία ή Σπηλιά (Στό Μερσινό)
19. Μονή Τιμ. Σταυρου
20. Ό Άφέντης τοΟ Σταυρου
21. Καλορίτσα (Παλιό Μοναστήρι, ξωκκλήσι-σπηλιά)
22. Προφήτη ς Ήλίας
23. "Αη Γιάννης (Στά Ροαλίδια, στό μητάτο τ~υ Μακαρολιανου) +
24. "Αγ. Δημήτριος (Στω Μαρόκηδω στή θέση Μπόχνης)
25. "Αη Γιάννης (Στω Βουλγάρηδω, στούς νοτιοδυτικούς πρόποδες του 'Άη Λια)
26. "Αη Βλόσης (Στό Λαθρίνο)
27. 'Άγ. Γεώργιος "
28. 'Άγ. Θωμας
29. Άγιό Δωριά (Στόν κάμπο του Μπαούζη, στω Τζαννίνηδω)
30. Άγ. Μαρίνα (Στά πλατόνια, στου Βυζη) ,
31. 'Άη Γιάννης ό θεολόγο ς (Στου Δεμάτου, στου Βυζη)
32. 'Άγ. Έπιφάνιος (Στου Μπαούζη, έρειπωμένη)
33. Άν. Μαρίνα (Στά Παράμπουλο)
34. 'Άη Γιόννης (Στα''Αδησαρου, στου Γιαλέου.τσοί μητάτοι)
35. 'Άγ. 'Ισίδωρος" " "
36. Θεοσκέπαστη (Στούς πρόποδες του Κάστρου τ''Απαλίρου)
37. "Αγ. Γεώργιος (Στήν Κρήνη, στούς πρόποδες του Κάστρου τ''Απαλίρου)
38. "Αη ΓαλάΤ1ς ~ Γαλακτίων (Στω Σαλιόρηδω. νότια της Βρύσης του . Δεμάτου)
39. Κοίμηση Θεοτόμου (Στ"Αθαλόσσου)
40. Κοίμηση Θεοτόκου (Άγιασός)
41. Κοίμηση Θεοτόκου (Στση Γιαλους)

Η ΒΟΥΡΒΟΥΡΙΑ ΝΑΞΟΥ

Η Boυρβoυριά είναι ένα από τα 42 χωριά της Νάξου που αποτελούσε έως το 1999 μαζί με το Δαμαλά και το Δαμαριώνα την Κοινότητα Δαμαριώνα, μία από τις είκοσι τότε κοινότητες της Νάξου. Eίναι ακόμα ένα από τα δώδεκα χωριά που αναδύονται από την ασημoπράσινη θάλασσα του ελαιώνα στο κέντρο ή στις παραφυφές του ευρύχωρου λεκανοπεδίου της Τραγαίας.

Απέχει 15 χιλιόμετρα από τη Χώρα, την πρωτεύουσα της Νάξoυ, και αποτελεί συγκοινωνιακό κόμβo, απ' όπου διέρχονται όσοι κατευθύνονται από τη νότια Νάξο προς το Χαλκί και τα ορεινά χωριά, αλλά και προς το Δαμαριώνα και από άλλο δρόμο προς το Φιλώτι.
Σχετικά με το τοπωνύμιο Βουρβουριά ο αεiμνηστoς δάσκαλός μας, Στυλιανός Παραράς, μας έλεyε ότι πρoέρχεται από τη λέξη βουρλιά, το γνωστό φυτό που φυτρώνει στον Ποταμό μας, προφανώς με αναδιπλασιασμό, Βουρβουριά πραγματικότητα και τότε αλλά και τώρα το χωριό μας είναι ένα μεγάλο ανοιχτό περιβόλι και αυτό το όνομα του ταιριάζει, αφού αποδίδει κυριολεκτικά την πραγματικότητα. Σήμερα διoικητικά ανήκει στο Δήμο Δρυμαλίας. Δεν υπήρξε ποτέ μεγάλo χωριό, υπήρξε όμως μεγαλύτερο από σήμερα.. Άλλοτε ο πληθυσμός τoυ έφτανε τους 150 κατοίκους, ενώ κατά τη δεκαετία του 1950 στο Δημοτικό Σχολείο του Δαμαριώνα φοιτούσαν περίπου 25 μαθητές και στο Γυμνάσιο της Tραγαίας 15 μαθητές. Είναι αλήθεια ότι το χωριουδάκι μας, αν και απροσδιόριστη με ακρίβεια από την έρευνα., έχει μακρά ιστορία,.

H ιδρυσή του ανατρέχει μάλλον στη Βυζαντινή εποχή και τη Φραγκoκρατία. Τα εκκλησιαστικά μνημεία του τόπου μας επιβεβαιώνουν αυτήν την άποψη και απoδεικνύουν την ευλάβεια των προγόνων μας. Βυζαντινοί είναι οι ναοί του Αγίου Κωνσταντίνου (έτος ίδρυσης 1311) και της Αγίας Παρασκευής (1397).
Η αρχαιότερη αναφορά της Βουρβουριάς γίνεται σε νoταριακό έγγραφο από το 1538. Τη
Βουρβουριά αναφέρει και ο Γάλλος περιηγητής J. Ρ. de Toumefort, ο οποίος επισκέφτηκε τη Νάξο στα τέλη του 17ου αι .. Αλλά και ο Ιταλός V. Coronelli στο έργο του Isolario dell Atlante Veneτo (Βενετία 1696) αναφέρει το χωριό Vurecuria, που κατά το Γιώργο Δημητροκάλλη, προφανώς πρέπει να ταυτιστεί με τη Boυρβoυριά.

Την ιστορία του χωριoύ μας μαρτυράει επiσης ο μεταβυζαντινός ναός του Aγίου Γεωργίou (1762), ανακαιvισμένoς στη σημερινή τoυ μορφή. Αλλά και η ενοριακή εκκλησία του χωριού μας, ο Άγιος Προκόπιoς. Ιδρύθηκε στα χρόνια της Τcυρκοκρατίας (1809·1810) σε μια εποχή που η ενορία μας είχε δύο ιερείς, τον παπα-Μανουήλ Κατζούλη και τον παπα-Γιάνvη Κορρέ, όπως αναφέρεται σε επιγραφή του υπέρθυρου.
Βουρβoυριώτης ήταν ακόμα ο φωτισμένος ηγούμενος της Μονής της Φανερωμένης, Δωρόθεος Τζιώτης, ο οποίος ίδρυσε και Λειτούργησε σε χρόνια δίσεκτα δύο σχολεία., ένα στην Αγία Kυριαική της Χώρας Νάξου (1826) και ένα δεύτερο στους Ακαδήμoυς (1829). Ο μεγάλος αυτός συμπατριώτης μας πέθανε το 1832 και, κατά την παράδοση, ο τάφος του βρίσκεται στην Αγία Kυριακή. Ακόμα ο παπα- Γιώργης Σταμ. Bαμβακόπoυλoς, εφημέριος στο Χριστό του Δαμαριώνα, καταγόταν από τη Boυρβoυριά.

Σύμφωνα με πληροφορίες της Eιρήνης Μάλαμα - Κάγκανη από τη Βoυρβουριά καταγόταν και ο παππούς της παπα - Αντώνιος Μάλαμας, εφημέριος στον Ι. Ναό του Ταξιάρχη στο Κεραμί, που εξυπηρέτησε περιστασιακά και τις ενορίες του Χριστού, της Aγiας Ειρήνης και του Αγίου Προκοπίoυ. Ο αείμνηστος παπα - Αντωνιός είχε τη φήμη του καλού ιερέα και ήταν ακόμα και αγιογράφος. Ήταν πατέρας του γνωστού ξυλουργού αείμνηστου Στέλιου Μάλαμα. Αλλά και ο πατέρας του παπα – Αντωνιού ήταν ιερέας, ο παπα – Λιανός, το όνομα του οποίου διατηρεί μέχρι σήμερα αγρόκτημα στη Βουρβουριά που λέγεται του παπα – Λιανού.

Τέλος., σε δικαιοπρακτικό έγγραφο του 1720 αναφέρεται ότι στη Βουρβουριά υπήρχε κελί του μοναστηριού της Καλορείτσας, παράπλευρα στην οικία της οικογένειας Νικολάου Βασαλάκη. Ακόμα αναφέρεται ότι το 1867 το χωριό μας είχε 30 oικoγένειες 134 ψυχές, όταν o Δαμαλάς είχε 20 οικογένειες και 103 ψυχές και Ο Δαμαριώνας είχε 135 οικογένειες και 605 ψuχές.
Ιστορικό μνημείο της Φραγκοκρατίας (1207 – 1620) στο χωριό μας είναι τα λείψανα του λεγόμενου πύργου του Άρχου, δηλαδή του Άρχοντα, του Φράγκου φεουδάρχη Σωμμαρίπα, ο οποίος επέλεξε να χτίσει τον πύργο του εδώ, επειδή το χωριό ήταν πλούσιο και όμορφο. Ο πύργος ήταν διώροφος, είχε λιοτρίβι και φούρνο, αλλά κατεδαφίστηκε το 1927 από τον ιδιοκτήτη του, για να χτιστεί σπίτι στο Χαλκί. Τα λείψανα του πύργου σήμερα σώζονται στο περιβόλι του Στέφου Κυπραίου.

Γύρω από τον πύργο λογικά πρέπει να είχαν χτιστεί τα σπίτια των κολίγων που καλλιεργούσαν τα κτήματα του Άρχοντα και αποτέλεσαν τον πυρήνα του συνοικισμού. Παράλληλα, εκτός από τους δύο νερόμυλους, που λειτουργούσαν παλαιότερα αποδεικνύουν, τόσο την παραγωγικότητα, όσο και τη δύναμη πληθυσμού του χωριού μας.
Ακόμα ο αγροτικός γιατρός της Τραγέας (1965-1978), αείμνηστος Βασίλης Δημητροκάλλης, που θυσίασε τη ζωή του στην αφιλοχρήματη εξάσκηση του λειτουργήματός του και ο αείμνηστος μεγάλος φιλόλογος Μανόλης Avτ. Σέρβος.

Δυστυχώς όμως η Βουρβουριά, μολονότι βρίσκεται σε καλή γεωγραφική θέση, έχουν συντoμευτεί οι αποστάσεις από τα γειτονικά χωριά και τη Χώρα, απέχει μόλις ένα χιλιόμετρο σε ασφαλτοστρωμέvο δρόμο από το Xαλκί, το διoικητικό και εμπoρικό κέντρο της Τραγέας, και από το Δαμαριώνα. αντίστoιχα, και έχουν αισθητά βελτιωθεί οι συνθήκες διαβίωσης σ' αυτό, παρά ταύτα συρρικνώνεται κυρίως, εξαιτίας της μείωσης του πληθυσμού και της απουσίας νέων οικογενειών, συνεχιστών της ζωής στο χωριό, αλλά και της επίδοσης των νέων ανθρώπων στις σπονδές. που τους έδωσε το διαβατήριο για την αποδημία.
Έτσι ο πληθυσμός σήμερα έχει περιοριστεί στους 30 περίπου μόνιμους κατοίκους, κατά πλειονότητα και αυτούς ηλικιωμένους.

Νικόλαος Προμπονάς